Przyczyny niepłodności

mozliwe przyczyny niepłodności do zakładki dla pacjenta

Zajście w ciążę jest procesem wieloczynnikowym. Inaczej mówiąc, aby doszło do zapłodnienia komórki jajowej i wszczepienia się zarodka w macicy musi zaistnieć i zostać skoordynowanych bardzo wiele czynników.

W związku z tym ustalenie przyczyny niepłodności często jest procesem skomplikowanym, a przeprowadzana  diagnostyka zawsze musi dotyczyć Pary.

Przedstawione poniżej przyczyny niepłodności męskiej i żeńskiej przybliżają podstawowe szlaki diagnostyczne, którymi podążają lekarze w poszukiwaniu problemów z zajściem w ciąże.

Tryb życia, pracy, warunki społeczne i psychologiczne

Znaczenie mają takie szczegóły jak warunki środowiskowe, miejsce, charakter i higiena pracy. Praca siedząca, szczególnie u mężczyzn, może przyczyniać się do zmniejszenia ruchliwości plemników, co z kolei przekłada się na płodność. Właściwa higiena pracy, robienie przerw, wstawanie i spacerowanie  redukuje ryzyko wystąpienia niepłodności.

Istotną rolę odgrywają czynniki społeczne: np. to czy para mieszka razem, czy osobno oraz czy mieszka sama, czy z rodzicami.

Niezwykłą rolę odgrywają uwarunkowania psychologiczne, porozumienie między partnerami czy poziom stresu w życiu codziennym.

Właściwe zaplanowanie rodzicielstwa jest kluczowym elementem w największym stopniu wpływającym na płodność w społeczeństwach krajów rozwiniętych. W planowaniu należy uwzględnić zegar biologiczny, który indywidualnie odmierza czas każdego człowieka (także jego płodność). Ograniczenie płodności związane z wiekiem w znacznie większym stopniu dotyczy kobiet niż mężczyzn. Planowanie dziecka w okresie po 35 roku życia kobiety znacząco zwiększa ryzyko niepłodności.

Tryb życia, sposób odżywiania i wynikający z tego ogólny stan zdrowia to także istotne czynniki wpływające na płodność. Właściwe odżywianie, urozmaicona dieta bogatoresztkowa, uboga w tłuszcze zwierzęce oraz aktywny tryb życia i rekreacja sportowa to ważne zalecenia dla osób planujących rodzicielstwo. Z kolei siedzący tryb życia, niewłaściwe odżywianie, otyłość i następowe zaburzenia metaboliczne to powszechne czynniki przyczyniające się do wystąpienia niepłodności.

Warto pamiętać, że bardzo niekorzystny wpływ na płodność wywiera palenie papierosów – dotyczy to zarówno mężczyzn jak i kobiet. Starając się o ciążę należy bezwzględnie rzucić palenie.

Niepłodność kobieca – czynnik maciczny

Do problemów z płodnością często przyczyniają się nieprawidłowości w obrębie macicy. Mogą one być spowodowane wadą anatomiczną lub nietypowym kształtem macicy. Defekty mogą wynikać zarówno z wad wrodzonych, jak powstać na skutek choroby czy zabiegów.

Najczęstsze nieprawidłowości w obrębie macicy to:

  • brak macicy lub niedorozwój macicy
  • macica podwójna
  • macica dwurożna
  • macica jednorożna
  • przegrody wewnątrzmaciczne
  • zapalenie błony śluzowej macicy
  • zrosty pozapalne
  • polipy macicy
  • mięśniaki macicy

Mięśniaki macicy są łagodnymi przerostami w macicy. Mogą one rozwijać się w różnych miejscach i rozrastać się zarówno na zewnątrz, jak i do wewnątrz macicy. W przypadku, gdy powodują one ciężkie, nieregularne lub bardzo bolesne miesiączki, a także jeśli mięśniaki wrastają do wnętrza macicy (mięśniak podśluzówkowy), mogą one wymagać usunięcia, w celu zwiększenia szansy na wszczepianie zarodka.

Mniejszymi nieprawidłowościami w obrębie macicy są polipy, które rozwijają się w obrębie błony śluzowej macicy. Pojedyncze nie mają większego wpływu na zajście w ciążę. Jednak znaczna ilość polipów w obrębie macicy może zmniejszać szansę na wszczepianie zarodków. W niektórych przypadkach zaleca się zatem ich usunięcie.

Niepłodność jajowodowa

W naturalnym zapłodnieniu komórka jajowa uwolniona z jajnika porusza się wzdłuż jajowodu, gdzie napotyka płynące plemniki. Jeśli plemnik z powodzeniem zapłodni komórkę jajową, zarodek będzie nadal poruszać się wzdłuż jajowodu tak, aby dotrzeć do macicy i tam zagnieździć się w jej ścianie.

Gdy jeden lub oba jajowody są niedrożne może to powodować utrudnienia lub całkowite uniemożliwienie zajścia w ciążę. Co ważne, do zapłodnienia in vitro kwalifikują się nawet pacjentki bez jajowodów lub ze stwierdzoną ich niedrożnością.  W przypadku metody IVF komórka jajowa zostaje bowiem zapłodniona przez plemnik pozaustrojowo (poza jajowodem pacjentki), a zapłodniony zarodek wprowadzany jest bezpośrednio do macicy.

Przyczyną niedrożności jajowodów mogą być:

– zakażenie miednicy lub choroba zapalna miednicy mniejszej (może ono nastąpić, na przykład na skutek chorób przenoszonymi drogą płciową, takich jak zakażenie chlamydią),

– blizny po rozległych operacjach miednicy.

Zaburzenia owulacji

Dla zajścia w ciążę niezbędny jest prawidłowy przebieg procesu owulacji. Jest on zależny m.in. od kilku hormonów. Wszelkie zakłócenia w procesie uwalniania choćby jednego z tych hormonów mogą powodować zaburzenia płodności. Nieregularna miesiączka lub jej brak  oznacza, że owulacja nie występuje w normalnym cyklu miesięcznym, co z kolei może prowadzić to do opóźnienia lub trudności z zajściem w ciążę.

Najczęstszą przyczyną zaburzeń owulacji jest zespół policystycznych jajników (polycystic ovary syndrome, PCOS).

Zazwyczaj w jajniku znajduje się 5 lub 6 niedojrzałych pęcherzyków, które w danym miesiącu są widoczne na USG. W charakterystycznym dla PCOS obrazie USG jajników widać znacznie więcej rozwijających się i niedojrzałych pęcherzyków, niż ma to miejsce normalnie. Uważa się, że przypadłość ta może dotykać nawet 1 na 5 kobiet, jednak u części z nich przebiega bezobjawowo.

Warto podkreślić, że zespół policystycznych jajników jest zbiorem różnych objawów, które są częścią tego samego podstawowego schorzenia. U kobiet z PCOS rzadko występują wszystkie możliwe objawy, a do najczęstszych z nich można zaliczyć następujące:

– nadmierne owłosienie ciała,

– nieregularne miesiączki lub brak miesiączkowania,

– trudności w zajściu w ciążę,

– nadwagę,

– trądzik.

Również inne nieprawidłowości w gospodarce hormonalnej mogą powodować problemy z płodnością. Pełen obraz zmian hormonalnych analizowany jest w ramach procesu badania.

Endometrioza

Endometrioza to stan, gdy komórki z macicy, zwane endometrium, rosną poza macicą.  Endometrioza może powodować objawy bólowe (od łagodnych po silne). Choroba może prowadzić do powstawania zrostów i blizn, które powodują zakłócenia pracy narządów miednicy. W ciężkich przypadkach może to prowadzić do uszkodzenia jajowodów lub torbieli endometrialnych rozwijających się na jajnikach.

Endometrioza (w zależności od stopnia schorzenia) może być czynnikiem utrudniającym zajście w ciążę. Wpływ na płodność mają szczególnie cięższe przypadki endometriozy.

Niepłodność męska

Ważnymi czynnikami pozwalającymi na naturalne zajście w ciążę są liczebność, ruchliwość i budowa morfologiczna plemników. Nasienie podczas stosunku płciowego zazwyczaj dostarczane jest do górnej części pochwy. Aby doszło do zapłodnienia plemniki przebywające drogę poprzez macicę i jajowody muszą spotyka uwolnioną w czasie owulacji komórkę jajową. Jeśli liczebność plemników lub ich ruchliwość są ograniczone, może dojść do sytuacji, w której nie będą one w stanie dotrzeć do komórki jajowej i do zapłodnienia nie dojdzie.

Często nie udaje się znaleźć przyczyny obniżonych parametrów nasienia. W takich sytuacjach jedynym rozwiązaniem może być zastosowanie technik wspomaganego rozrodu, w tym in vitro.

Zdarza się, że w próbce nasienia nie udaje się znaleźć żywych plemników. W takiej sytuacji jednym z rozwiązań może być biopsja tkanki wewnątrz jądra, która pozwala ocenić, czy plemniki są wytwarzane. Biopsja jądra jest również sposobem na pobranie żywych plemników. Po pobraniu plemniki mogą zostać zamrożone i wykorzystane w zapłodnieniu pozaustrojowym.

Badania dodatkowe w diagnostyce niepłodności męskiej to:

– testy genetyczne, w celu sprawdzenia liczby chromosomów (kariotyp), mikrodelecji na chromosomie Y, mukowiscydozy

– badanie fragmentacji DNA plemników,

– badania hormonalne,

– badanie przez urologa, USG jąder

Przyczynami niektórych męskich problemów z płodnością mogą być:

– zaburzenia wynikające z budowy jąder,

– uszkodzenie jąder podczas urazu lub zabiegu,

– niezstąpienie jąder przy urodzeniu,

– niedrożność nasieniowodów

– zaburzenia wytrysku,

– zaburzenia hormonalne,

– wpływ leków

– czynniki środowiskowe

– narażenie na działanie substancji chemicznych lub wysokich temperatur

Niepłodność idiopatyczna

U około 25-30% par nie można jednoznacznie zidentyfikować przyczyny problemów z zajściem w ciążę. Zdarza się, że proces diagnostyczny wskazuje iż zarówno Parter jak i Partnerka są zdrowi, a ich wyniki badań prawidłowe. Mimo to nie dochodzi do poczęcia – mówimy wtedy o niepłodności idiopatycznej.

Również w takich przypadkach skuteczne okazuje się zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro, IVF). Wskaźniki udanych zapłodnień IVF są pozytywne dla par, u których nie udało się postawić jednoznacznej diagnozy przed rozpoczęciem leczenia. Bywa, że informacje zdobyte w trakcie cyklu IVF stają się wyjaśnieniem opóźnień naturalnego poczęcia.